Η αποτελεσματική επικοινωνία των εννοιών και των επιτευγμάτων της Επιστήμης στο ευρύ κοινό αποτελεί μεγάλη πρόκληση για την επιστημονική κοινότητα, μιας και πρόκειται για ένα ιδιαίτερα απαιτητικό εγχείρημα. Έτσι οι επιστήμονες, πέρα από την έως τώρα συμβολή τους στην Επικοινωνία της Επιστήμης μέσω δημοσιεύσεων σε επιστημονικά περιοδικά ή εισηγήσεων και ανακοινώσεων σε συνέδρια, καλούνται πλέον να βγουν από τις «αποστειρωμένες συνθήκες» του εργαστηρίου τους, με ή χωρίς τις λευκές τους ποδιές, για να επικοινωνήσουν το αντικείμενο έρευνάς τους στον κόσμο.

Η παραπάνω ανάγκη προκύπτει από το γεγονός ότι η επιστημονική γνώση βρίσκεται στον πυρήνα πολλών ζητημάτων που αντιμετωπίζει η σύγχρονη κοινωνία. Η Επιστήμη και η Τεχνολογία έχουν εισχωρήσει σχεδόν σε κάθε πτυχή της ζωής μας. Δεν είναι λοιπόν να απορεί κανείς που ο σύγχρονος άνθρωπος αισθάνεται ολοένα και πιο έντονα την ανάγκη να επεξεργαστεί, να αξιολογήσει τον καταιγισμό της πληροφοριών που απορρέει από την επιστημονική πρόοδο, μιας και ήδη καλείται να πάρει θέση σε αμφιλεγόμενα θέματα, όπως: κλιματική αλλαγή, βλαστοκύτταρα, νανοτεχνολογία, εμβόλια, γενετικά τροποποιημένοι μικροοργανισμοί, πυρηνική ενέργεια, ζητήματα διατροφής, εκπαιδευτική πολιτική, κ.ά.. Συνεπώς, η συμμετοχή των επιστημόνων σε δημόσιες συζητήσεις αποδεικνύεται ιδιαίτερα επωφελής για το ευρύ κοινό, καθώς παρέχει αξιόπιστη επιστημονική πληροφόρηση που δεν θα ήταν διαθέσιμη διαφορετικά.

Από την άλλη, η ανάγκη για αποτελεσματική επικοινωνία της Επιστήμης στο ευρύ κοινό αποτελεί αίτημα και της επιστημονικής κοινότητας. Αυτό προκύπτει από το γεγονός ότι ένα μικρό μόνο μέρος της επιστημονικής έρευνας καλύπτεται από τα Μέσα Μαζικής, Ενημέρωσης καθώς και από τη δυσαρέσκεια των επιστημόνων για τον τρόπο με τον οποίο κάποτε οι δημοσιογράφοι μεταφέρουν τα επιστημονικά νέα στο ευρύ κοινό.

Πώς, λοιπόν, θα επικοινωνήσουν αποτελεσματικά οι επιστήμονες τη δουλειά τους στον κόσμο; Η διεθνής βιβλιογραφία δείχνει ότι οι επιστήμονες επικεντρώνουν τις προσπάθειές τους στην αναζήτηση μεθόδων ενεργού εμπλοκής του κοινού, μεθόδων που θα τους επιτρέπουν να οικοδομήσουν μια σχέση εμπιστοσύνης με το ακροατήριό τους. Η απλή παράθεση των επιστημονικών γεγονότων, αλλά και οι δυσοίωνες προβλέψεις και ερμηνείες λειτουργούν αποτρεπτικά μάλλον παρά ενθαρρύνουν τους ακροατές να αναλάβουν ενεργό δράση. Για παράδειγμα, σε άρθρο για την κλιματική αλλαγή που δημοσίευσε πρόσφατα στο περιοδικό The New Yorker με τίτλο “What If We Stop Pretending?”, ο μυθιστοριογράφος Jonathan Franzen, μεταξύ άλλων υποστήριξε:

Ο στόχος (για την ανάσχεση της κλιματικής αλλαγής) ήταν σαφής εδώ και τριάντα χρόνια, αλλά παρά τις σοβαρές προσπάθειες που έχουν γίνει μέχρι τώρα, δεν έχουμε σημειώσει ουσιαστική πρόοδο.

Πληροφορίες αναφέρουν ότι ο Αϊνστάιν, έχοντας απορρίψει την Αρχή της Αβεβαιότητας που βρίσκεται στην «καρδιά» της Κβαντομηχανικής, δήλωσε ότι «ο Θεός δεν παίζει ζάρια με το Σύμπαν», για να του απαντήσει ο Νιλς Μπορ «να σταματήσει να λέει στον Θεό τι να κάνει». Η παραπάνω στιχομυθία προτείνει ότι, αν μη τι άλλο, η Επιστήμη και το χιούμορ έχουν μια υποκείμενη συγγένεια. Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει κάποιος που παρατηρεί τον κόσμο που τον περιβάλλει και, στην συνέχεια, μοιράζεται τις παρατηρήσεις αυτές με τους γύρω του μέσα από τη δική του μοναδική ματιά.

Τα τελευταία χρόνια, το χιούμορ έχει αρχίσει, έστω και ανεπίσημα, να χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο από τους επιστήμονες ως εργαλείο για την Επικοινωνία της Επιστήμης. Οι επιστήμονες ελπίζουν ότι με τον τρόπο αυτό θα κάνουν την επιστημονική γνώση πιο ευχάριστη και πιο εύληπτη, ότι θα βελτιώσουν τη μάθηση των επιστημονικών εννοιών και τέλος, ότι θα ενισχύσουν την εμπιστοσύνη του κοινού στην επιστημονική κοινότητα και την Επιστήμη γενικότερα.

Για προσέξτε αυτό:

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι μοναδικός: δουλεύει ασταμάτητα 24 ώρες την ημέρα & σταματά μόνο όταν δίνεις εξετάσεις ή όταν μιλάς σε μια γοητευτική γυναίκα.

Ή αυτό:

Πρόσφατα, οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι κάποια βακτήρια που ζουν στα σπλάχνα μας παράγουν ηλεκτρισμό, οπότε υπολογίζω ότι σε λίγο καιρό θα είμαι σε θέση να λέω: αντίο ΔΕΗ!

Το standup comedy αποτελεί μια από τις πιο πρόσφατα χρησιμοποιούμενες μορφές χιούμορ, όπου ο κωμικός κρατώντας όρθιος ένα μικρόφωνο πάνω σε μια μικρή σκηνή που φωτίζεται, απευθύνεται σε ένα ακροατήριο με βασικό στόχο να κάνει τους ανθρώπους που τον παρακολουθούν να γελάσουν. Ωστόσο, ορισμένοι κωμικοί δεν στοχεύουν μόνο στο γέλιο, αλλά επιδιώκουν να κάνουν τους ακροατές τους να σκεφτούν πάνω σε συγκεκριμένα ζητήματα που απασχολούν την κοινή γνώμη. Ο κωμικός αφηγείται σύντομες αστείες ιστορίες ή παρουσιάζει έξυπνες ατάκες ή έναν συνδυασμό. Κάθε αστείο απαρτίζεται από δύο διακριτά μέρη: το στήσιμο (setup), που θέτει το πλαίσιο του αστείου παρουσιάζοντας με συντομία την απολύτως απαραίτητη πληροφόρηση, ώστε να προετοιμάσει το ακροατήριο για την ατάκα (punchline), που ολοκληρώνει το αστείο με έναν γλωσσικά και λογικά συνεπή, αν και απρόσμενο και επομένως χιουμοριστικό τρόπο:

Το περασμένο καλοκαίρι αισθάνθηκα πολύ χαρούμενος όταν έπεσε στα χέρια μου ένα βιβλίο με τίτλο: «Πώς να λύσετε τα μισά σας προβλήματα!» Αγόρασα δύο αντίτυπα…

Μολονότι η αξιοποίηση των τεχνικών του standup comedy στην Επικοινωνία της Επιστήμης είναι περιορισμένη, τα τελευταία χρόνια κερδίζει ολοένα και περισσότερο έδαφος στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και το Ηνωμένο Βασίλειο. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Αμερικανού κωμικού και επιστήμονα της Γης – όπως αυτοαποκαλείται – Brian Malow, ο οποίος αφενός έχει παρουσιάσει δραστηριότητες που προάγουν την Επικοινωνία της Επιστήμης σε comedy club, συνέδρια και άλλους κατάλληλα διαμορφωμένους χώρους, αφετέρου βοηθάει άλλους επιστήμονες να μιλήσουν για το ερευνητικό τους έργο αξιοποιώντας το χιούμορ. Από την άλλη, οι παραστάσεις του Αμερικανού βιολόγου Tim Lee αποτελούν συνήθως παρωδία επιστημονικών σεμιναρίων, ενώ ο Βρετανός μαθηματικός Matt Parker κάνει παραστάσεις standup comedy σε club και φεστιβάλ Επιστήμης και Κωμωδίας, αλλά και παρουσιάσεις για τα Μαθηματικά σε σχολεία. Επιπλέον, τα τελευταία χρόνια, επαγγελματίες κωμικοί όπως ο Ricky Gervais και ο Tim Minchin έχουν ενσωματώσει στις παραστάσεις τους θέματα που αφορούν την Επιστήμη, γεγονός που δείχνει την ανερχόμενη δυναμική του συγκεκριμένου είδους χιούμορ στην Επικοινωνία της Επιστήμης.

Να κι ένα ακόμα:

Η έννοια της διαστολής στη Φυσική άλλαξε τον τρόπο που βλέπω πολλά πράγματα. Τις προάλλες, είπα σε μια φίλη μου, που μου παραπονιόταν ότι έχουμε χαθεί: «Δεν φταίω εγώ που απομακρυνόμαστε: φταίει το Σύμπαν που διαστέλλεται!»

Έτσι κι εγώ, που σπούδασα τη ζωή στο Τμήμα Βιολογίας του ΕΚΠΑ, και που, ως αμετανόητος, έπεισα τον εαυτό μου να ασχοληθεί και σε μεταπτυχιακό επίπεδο με τις Φυσικές Επιστήμες, είπα να το δω αλλιώς. Γοητεύτηκα από όλα αυτά, ανυπομονούσα να τα μοιραστώ και με άλλους, έγινα εκπαιδευτικός, ώστε να το κάνω αυτό στους μαθητές μου και με τη βούλα του νόμου. Δυστυχώς, όμως, το κενό μέσα μου μεγάλωνε σαν το Σύμπαν που διαστέλλεται: η αγάπη μου για την επικοινωνία της Επιστήμης ήταν τόσο μεγάλη, που δεν γινόταν να τη χωρέσει καμία σχολική αίθουσα. Κι όταν μιλούσα σε επιστημονικά συνέδρια, έγραφα άρθρα στην ιστοσελίδα μου βιότοπος και σε επιστημονικά περιοδικά, και τότε ακόμα βαθιά μέσα μου ένιωθα ότι οι Φυσικές Επιστήμες μπορούν να γίνουν ακόμη πιο userfriendly, αρκεί να το έβλεπα αλλιώς! Γι’ αυτό, τα τρία τελευταία χρόνια κάνω Standup Science με την ομάδα των Science Reactors, όπου είμαι κι ο παρουσιαστής. Παράλληλα, μέσα από την εμπειρία που έχω αποκτήσει μέχρι τώρα, αλλά και από μια πλούσια βιβλιογραφία, έχω αναπτύξει μια μεθοδολογία που προτείνω σε όσους ενδιαφέρονται να αξιοποιήσουν το χιούμορ στην επικοινωνία και διδασκαλία των Θετικών Επιστημών. Εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας ή Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, ακαδημαϊκοί, εκπαιδευτικοί φορείς και γενικότερα όσοι εμπλέκονται στην εκπαιδευτική διαδικασία μπορούν να εντάξουν το χιούμορ σε διδακτικά σενάρια, παρουσιάσεις και διδακτικές παρεμβάσεις, ώστε να γίνουν περισσότερο αποτελεσματικοί και ελκυστικοί εκπαιδευτικοί, μεταφέροντας την παραπάνω δεξιότητα στους μαθητές, φοιτητές ή γενικότερα επιμορφούμενούς τους. Και το πράγμα δεν σταματάει εδώ: οι τελευταίοι μπορούν να αναπτύξουν τις δικές τους δεξιότητες δημιουργώντας αστείες αφηγήσεις, χιουμοριστικούς διαλόγους, σκίτσα και λεζάντες κωμωδίας σε σχέση με τις Θετικές Επιστήμες.

Να φτιάξουν, ας πούμε, χιουμοριστικούς διαλόγους γι’ αυτό εδώ:

Το σώμα μας αποτελείται κατά 43% από κύτταρα & κατά 57% από αποικίες μικροβίων (βακτήρια, ιούς, μύκητες), το μικροβίωμά μας. Έτσι, αγαπώ τα μικρόβια γιατί σε αυτά έχω βρει κάτι παραπάνω από το άλλο μου μισό!

Ο σύγχρονος εκπαιδευτικός που ενσωματώνει το κωμικό στοιχείο στη διδασκαλία του μπορεί να αλλάξει την εργασιακή καθημερινότητά του και τη σχολική πραγματικότητα του μαθητή του, βγάζοντας τον τελευταίο από την «γωνιά» της απραξίας στο επίκεντρο της μαθησιακής διαδικασίας. Πιο συγκεκριμένα, αξιοποιώντας τις τεχνικές του standup comedy στην επικοινωνία και διδασκαλία των Θετικών Επιστημών, ο εκπαιδευτικός μπορεί: (α) να επικοινωνεί επιστημονικά θέματα δημιουργικά, ευχάριστα και αποτελεσματικά, (β) να δημιουργεί γέφυρες επικοινωνίας με το ακροατήριό του, (γ) να αυξάνει το επίπεδο προσοχής και ενδιαφέροντος του ακροατηρίου του, (δ) να ενθαρρύνει την ενεργό συμμετοχή του ακροατηρίου του στη μαθησιακή διαδικασία, (ε) να προάγει τη δημιουργική σκέψη του ακροατηρίου του, (στ) να δώσει νέα δυναμική στις σπουδές και την επαγγελματική του εξέλιξη, (ζ) να αναπτύξει δεξιότητες αποτελεσματικής επικοινωνίας σε ποικίλα ακροατήρια, (η) να αναδείξει τη χιουμοριστική πλευρά της προσωπικότητάς του, και (θ) να διατηρεί αμείωτη τη χαρά του για το αντικείμενο ενασχόλησής του.

Τελικά, φαίνεται ότι το γέλιο εξυπηρετεί έναν ισχυρό εξελικτικό σκοπό, αφού βοήθησε τον άνθρωπο να αναπτύξει συντροφικότητα και περισσότερο σύνθετα κοινωνικά δίκτυα. Οι άνθρωποι αποστασιοποιούνται όταν τους απευθύνεται κάποιος με το ύφος της αυθεντίας ή όταν αισθάνονται αναγκασμένοι να ξοδέψουν χρόνο προετοιμάζοντας την αντίδρασή τους στο άκουσμα μιας αυστηρά δομημένης και άτεγκτης επιστημονικής γνώσης. Ωστόσο, τα πράγματα αλλάζουν όταν ο επιστήμονας επιστρατεύει το χιούμορ ως όχημα Επικοινωνίας της Επιστήμης. Γελώντας μαζί με το ακροατήριο, επιστήμονας και ακροατές μπαίνουν κάτω από τον ίδιο παρονομαστή, με αποτέλεσμα να είναι οι τελευταίοι πιο δεκτικοί σε μηνύματα.

Δεν είναι, ας πούμε, πιο δεκτικός κάποιος απέναντι σε συμβουλές όπως η παρακάτω:

Η ουσία, λοιπόν, της ζωής είναι η εξής: «να είστε πρωτόνια στη σκέψη, ηλεκτρόνια στη θλίψη, και… νετρόνια στη χυλόπιτα!»

Προσωπικά, θέλω να κερδίσω ένα στοίχημα που έχω βάλει με τον εαυτό μου: να αναδείξω την χιουμοριστική όψη της Επιστήμης, κάνοντάς την προσιτή και αγαπητή στον καθένα, είτε είναι παιδί είτε ενήλικας. Ελπίζω να βρίσκομαι σε καλό δρόμο! Αυτό τουλάχιστον μου λένε οι μαθητές μου… λίγο πριν τους δώσω τους ελέγχους επίδοσης με τη βαθμολογία μου…

Βιβλιογραφία / Δικτυογραφία

Communicating science effectively: A research agenda. (2017). National Academies Press.

Could Humor Help the Fight Against Climate Change? (n.d.). Ανακτήθηκε από: https://curiosity.com/topics/couldhumorhelpthefightagainstclimatechangecuriosity?utm_campaign=dailydigest&utm_source=sendgrid&utm_medium=email&fbclid=IwAR3PnBM4PvDtb29XaygcI6RopXdDd6-dQJgdngu8dhL72LkGR2JwZNYiqxQ

France-Presse, A. (n.d.). Scientists use stand-up comedy to reach beyond Ivory Tower. Ανακτήθηκε από: https://newsinfo.inquirer.net/1188656/scientistsusestandupcomedytoreachbeyondivorytower

Franzen, J. (2019, Σεπτέμβριος 2008). What if We Stopped Pretending the Climate Apocalypse Can Be Stopped? Ανακτήθηκε από: https://www.newyorker.com/culture/culturalcomment/whatifwestoppedpretending

Greenbaum, A. (1999). Stand-up comedy as rhetorical argument: An investigation of comic culture. Humor – International Journal of Humor Research, 12(1). doi:10.1515/humr.1999.12.1.33

Mccarron, K., & SavinBaden, M. (2008). Compering and comparing: Standup comedy and pedagogy. Innovations in Education and Teaching International, 45(4), 355-363. doi:10.1080/14703290802377158

Pilcher, H. (2010). Communication: A better class of heckle. Nature, 467(7315), 530-530. doi:10.1038/467530a

Pinto, B., & Riesch, H. (2017). Are audiences receptive to humour in popular science articles? An exploratory study using articles on environmental issues. Journal of Science Communication, 16(04). doi:10.22323/2.16040201

Pinto, B., Marçal, D., & Vaz, S. G. (2013). Communicating through humour: A project of stand-up comedy about science. Public Understanding of Science, 24(7), 776-793. doi:10.1177/0963662513511175

Science and humour: A punny thing happened on the way to the lab: Putting the fizz into physics. (2019, Νοέμβριος 2018). Ανακτήθηκε από: https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/jugglebandhi/scienceandhumourapunnythinghappenedonthewaytothelabputtingthefizzintophysicsf0-9f-98-9c/

Stand-Up Comedy στη διδασκαλία και επικοινωνία των θετικών επιστημών. (n.d.). Ανακτήθηκε από: http://training.scienceview.gr/news/seminario_stand_up/

Trading Microscopes for Microphones: Science Comedy is no Laughing Matter. (2017, Μάιος 2014). Ανακτήθηκε από: https://www.aaas.org/news/tradingmicroscopesmicrophonessciencecomedynolaughingmatter